Árbók 2003

Í Árnesþingi vestanverðu

Þessi er titillinn á riti sem Þór Vigfússon, fyrrverandi skólameistari á Selfossi, sonur eins af frumbyggjum Selfosskaupstaðar, setti saman og Ferðafélag Íslands gaf út 2003, 76-tu bók í árbókaritröð FÍ um lönd og lýði á Íslandi. Í bókinni er einnig þáttur um Grímsnesafrétt eftir Guðrúnu Ásu Grímsdóttur sagnfræðing frá Apavatni í Grímsnesi.

Afmörkun svæðisins sem bókin fjallar um sést í aðalatriðum á landabréfsuppdrætti í á móti titilsíðu bókarinnar þar sem vísað er til staðfræðikorta sem fylgja textanum. Smellið hér til að sjá þetta korta-yfirlit.

Guðmundur Ó. Ingvarsson teiknaði staðfræðikortin eftir prentuðum frumgögnum Landmælinga. Einnig dró Guðmundur upp hraunakort eftir gögnum frá jarðfræðingunum Hauki Jóhannessyni og Kristjáni Sæmundssyni.

Björn Þorsteinsson ferðaðist um svæðið með höfundinum Þór og tók ljósmyndir til bókarinnar. Einnig eru í Þórs-þætti nokkrar ljósmyndir eftir Odd Sigurðsson jarðfræðing. Í þættinum um Grímsnesafrétt eru ljósmyndir eftir Jón Viðar Sigurðsson jarðfræðing og einnig eftir systurnar Sigurbjörgu og Guðrúnu Ásu Grímsdætur.

Í inngangi að riti sínu segir höfundurinn Þór: „ Ritsmíð þessari er ætlað að fjalla um austurhluta þessa svæðis [eldgosasvæðisins mikla upp af Reykjanesskaga], Árnessýslu vestanverða. Að mestu leyti fellur þetta saman við eystri hlutann af landnámi Ingólfs Arnarsonar, en austurmörk þess voru við Ölfusá, Sog og Þingvallavatn og áfram til norðurs um Öxará og í Hvalfjörð. Einnig verður fjallað um Þingvallasveit að norðan og austan sem landnám Ingólfs náði ekki til, og eina jörð í Grímsnesi, Kaldárhöfða, en hún nær að Þingvallavatni syðst að austan. Þetta er Ölfushreppur ásamt Selvogi, Grafningur og Þingvallasveit, auk nefndrar jarðar í Grímsnesi og þess hluta af Selfossi sem liggur fyrir utan Á.“

Um ritstefnu sína segir ÞV: „ Segja má að stefnumið við ritsmíð þessa hafi verið að veita nokkurn fróðleik, kannski fólki sem heima situr en hefur áhuga fyrir þessu svæði, kannski ferðamönnum sem kynnu að leggja leið sína um þessar slóðir, einkum þeim sem fara að vélalausu. En hafa ber í huga að svæði þetta er þess eðlis að nánast alls staðar má ganga að augnakasti, að auki við þær fornu leiðir sem nefndar verða.“

Í upphafi ritgerðar sinnar um Grímsnesafrétt segir höfundurinn Guðrún Ása:
„ Í skömmu máli verður greint lítið eitt frá landslagi og afnotum á afrétti að baki byggðafjöllunum sem halda að Grímsnesi og Laugardal í norðvestri, norðri og norðaustri. Sjónum verður einkum beint að Grímsnesafrétti sem teygir sig upp úr norðanverðri Lyngdalsheiði eftir fjallahnúkum, yfir gjár og hraun á Skjaldbreið allt inn að Langjökli.“
„ Uppsveitum Árnessýslu skýla fjöll fyrir norðlægum áttum. Að fjallabaki er óbyggt land, mótað af eldi, veðrum og vatni. Á ómunatíð skiptu byggðamenn firnindunum milli sín eftir sveitum og gerðu að afrétti; ráku þangað geldfé og lömb á vorin. Um óbyggðina þvera lá frá upphafi landsbyggðar alfaravegur milli Suður- og Norðurlands, nefndur Eyfirðingavegur eða Norðlingagata. Þar lá ennfremur leið sunnanmanna vestur á land um Kaldadal. Afrétturinn nær yfir fjöll og hraun, sandöldur og klettastrýtur, mosaþembur, grastorfur og kjarr- og lyngfláka með smáblómum …“