Fjaran talar — ef við bara hlustum

Það er eitthvað sérstakt við fjöruna á Íslandi, ekki síst þegar vorið er að hrekja langan vetur út af almanakinu. Hafið er vissulega þarna eins og það var í allan vetur, en það andar einhvern veginn allt öðruvísi, fuglarnir eru líka að snúa heim — og fjaran er eiginlega bjargvættur þeirra. Þeir eru gjarnan út um allt í sjávarmálinu að stinga niður nefi í leit að æti. Undir yfirborðinu iðar nefnilega allt af lífi sem flestir ganga framhjá án þess að taka eftir.

En ekki á sunnudaginn kemur, þann 26. apríl. Þá breytist Grótta í lifandi rannsóknarstofu undir berum himni. Þá bjóða Háskóli Íslands og Ferðafélag barnanna í fjöruferð þar sem forvitnin fær algerlega að ráða ferðinni — og það má ekki bara spyrja, það á hreinlega að gera það. Þetta er ekki bara ganga, heldur uppgötvun í boði vísindafólks úr HÍ. Með í för verða nefnilega líffræðinemar sem kunna að lesa í náttúruna eins og við hin lesum bækur, og leiðsögnin verður í traustum höndum Ólafs Patrick Ólafssonar, háskólakennara og vísindamiðlara sem veit hvað hann syngur. Einnig verða fararstjórar frá Ferðafélagi barnanna með í för.

Grótta opnar okkur magnaðan heim

Grótta er einn af þessum fallegu stöðum á höfuðborgarsvæðinu sem virðast kannski ekki flóknir við fyrstu sýn — viti, þang, sandur og sjór — en þegar betur er að gáð opnast heill heimur. Steinar eru nefnilega felustaðir sem láta allt í ljós þegar þeim er velt við. Pollar verða að litlum vistkerfum og allt í einu fer maður að sjá hreyfingu, líf og samhengi þar sem áður virtust bara vera þang og nibbur.

Í Gróttu má sjá marflær á fleygiferð, krabba og kuðunga og fjölbreytt lífríki sem breytist jafnvel með hverri öldu. Fuglarnir setja svo punktinn yfir i-ið — vaðfuglar á sífelldri hreyfingu, nýkomnir úr langferð og á leið í varplandið. Þeirra fjöruferð er reyndar miklu brýnni en okkar, því þeir eru þarna einfaldlega til að hlaða tankinn fyrir varpið sitt.

Þetta er líka síðasta tækifærið í bili til að upplifa Gróttu á þennan hátt. Frá 1. maí tekur við varptími og svæðið lokast fyrir allri umferð. Það gefur ferðinni ákveðna dýpt — þetta er augnablik sem kemur ekki aftur fyrr en eftir heilt ár.

Fjaran er grunnstoð lífríkisins

Margir elska fjöruna og ekki að ástæðulausu. Hún er nefnilega ekki bara falleg — hún er ein af grunnstoðum lífríkisins. Hún er jaðarsvæði þar sem heimar mætast. Sjór og land takast á, blandast og semja nánast sín á milli, og úr því verða til skilyrði sem gera ótrúlegum fjölda lífvera kleift að lifa. Þar fá smádýralíf skjól og fæða verður til fyrir fugla sem treysta á fjöruna sem sitt matarborð, ekki síst á vorin og haustin.

Það sem gerist í fjörunni stoppar heldur ekki alltaf þar. Hún er hluti af stærra samhengi — hún styður við fuglalíf, hefur áhrif á fiskistofna og gegnir lykilhlutverki í hringrás næringarefna sem heldur vistkerfum gangandi. Þess vegna skiptir máli að skilja fjöruna. Og kannski enn frekar — að virða hana.

Það eina sem þarf er að mæta

Ferðin tekur um tvær klukkustundir en skilur eftir sig eitthvað sem varir miklu lengur — hún gefur nefnilega nýja sýn á það sem er rétt við fætur okkar. Það þarf ekki að bóka sig í þessa fjöruferð — það þarf bara að mæta og þátttaka er alveg ókeypis. Það er gott að vera vel klædd, helst í stígvélum, með eitthvað til að safna í og kannski smá nesti. Restin gerist af sjálfu sér. Spurningarnar vakna, svörin koma, og áður en við vitum af erum við farin að horfa á fjöruna með allt öðrum augum.

Verðlaunaverkefni með fróðleik í fararnesti

Gangan á sunnudag er hluti af verkefninu Með fróðleik í fararnesti, samstarfi Háskóla Íslands og Ferðafélags Íslands, sem hlaut Vísindamiðlunarverðlaun Rannís fyrir fáeinum árum. Þúsundir Íslendinga á öllum aldri hafa tekið þátt í þessum göngum frá aldarafmæli HÍ árið 2011 og fengið vísindin beint í æð — ekki inni í skólastofunni heldur úti í náttúrunni, þar sem spurningarnar vakna af sjálfu sér.

Munið bara að mæta, sunnudaginn 26. apríl kl. 12 á bílastæðinu við Gróttuvita. Öll velkomin og alveg ókeypis.